Nodyn gwybodaeth ar Reoliad 5 (Cymru)

Y defnydd o gynhyrchion neu sylweddau a threfniadau diheintio

Cefndir

Gallai llawer o gynhyrchion a sylweddau ddod i gysylltiad â dŵr o’r man tynnu i’r man defnyddio – er enghraifft, arwynebau pibellau, tanciau, cemegion trin neu gyfryngau hidlo, dyfeisiau yn y man defnyddio a mathau eraill o ffitiadau dŵr megis cydrannau mesuryddion, pympiau a falfiau. Mae Rheoliad 5 yn atal cynhyrchion neu sylweddau y gwyddys eu bod yn cael effaith andwyol ar ddiogelwch neu ansawdd dŵr yfed rhag cael eu defnyddio. Mae Rheoliad 5 yn nodi bod yn rhaid i unrhyw gynnyrch neu sylwedd a ddefnyddir mewn cyflenwad preifat ar ôl 26 Mai 2010 fod yn gynnyrch neu’n sylwedd y caniateid iddo gael ei ddefnyddio mewn cyflenwad dŵr o dan Reoliad 31 o Reoliadau Cyflenwi Dŵr (Ansawdd Dŵr) 2017.

Defnydd

Mae unrhyw ddefnydd newydd o gynnyrch neu sylwedd mewn cyflenwad preifat wedi’i gwmpasu gan Reoliad 5. Fodd bynnag, nid yw llawer o gynhyrchion a sylweddau e.e. siambrau ffynnon a chronfeydd dŵr wedi’u gwneud o ddeunydd a fyddai’n cydymffurfio â’r rheoliad hwn ond ni ddisgwylir y bydd angen adnewyddu’r rhain.

Fodd bynnag, os bydd angen atgyweirio neu gynnal a chadw’r gronfa ddŵr neu’r siambr ffynnon gan ddefnyddio cynhyrchion newydd, yna bydd yn rhaid i’r rhain gydymffurfio â Rheoliad 5. Os bydd angen, gallwch geisio cyngor pellach gan eich cwmni dŵr neu’r Gwasanaeth Cynghori ar Reoliadau Dŵr (WRAS) (http://www.wras.co.uk/Directory) neu’r Arolygiaeth Yfed Dŵr. Argymhellir bod personau perthnasol yn cadw cofnodion o waith atgyweirio neu gynnal a chadw a wneir ar gyflenwadau.

Sut mae awdurdodau lleol yn cadarnhau bod cynnyrch neu sylwedd yn cydymffurfio â Rheoliad 5?

Dylai awdurdodau lleol fodloni eu hunain bod unrhyw gynnyrch neu sylwedd sy’n cael ei ddefnyddio mewn cyflenwad preifat yn cael ei ddogfennu fel rhan o asesiad risg, unrhyw ymchwiliad a/neu unrhyw waith gwella. Gellir ystyried bod cynhyrchion neu sylweddau sy’n bodloni un (neu fwy) o’r meini prawf canlynol yn cydymffurfio â rheoliad 5:

  1. Mae’r cynnyrch neu’r sylwedd wedi’i gynnwys ar y Rhestr o Gynhyrchion a Gymeradwywyd i’w defnyddio mewn Cyflenwad Dŵr Cyhoeddus yn y Deyrnas Unedig. Cyfeirir at y rhestr hon weithiau fel rhestr Rheoliad 31 ac mae’r fersiwn gyfredol ar gael ar wefan yr Arolygiaeth Dŵr Yfed;
  2. Mae’r cynnyrch neu’r sylwedd wedi’i restru yng Nghyfeirlyfr Ffitiadau Dŵr a Deunyddiau’r Gwasanaeth Cynghori ar Reoliadau Dŵr (WRAS) (sydd ar gael ar wefan WRAS: www.wras.co.uk) fel un sy’n addas i’w defnyddio mewn systemau plymwaith mewn adeiladau;
  3. Mae’r defnydd penodol o’r cynnyrch/sylwedd yn golygu mai ychydig iawn o’r arwynebedd sy’n cael ei amlygu i ddŵr neu fod yr amser cyswllt dros dro â dŵr yn cael ei leihau i’r eithaf ac mae profion a gynhaliwyd arno gan ddefnyddio methodoleg BS6920 wedi dangos nad yw’r cynnyrch/sylwedd yn rhoi blas nac arogl annymunol i’r dŵr ac nid yw’n annog twf microbaidd (ceir cyngor a chyfrifiadau enghreifftiol ar gyfer hyn yn http://dwi.defra.gov.uk/drinking-water-products/advice-and-approval/Advicesheet8.pdf);
  4. Mae cemegion trin yn cydymffurfio ag un o safonau BS:EN ac yn cael eu dogni yn unol ag unrhyw amodau cenedlaethol ynglŷn â’u defnydd (dangosir safonau BS:EN ac amodau defnyddio cyfredol ar y Rhestr o Gynhyrchion a Gymeradwywyd i’w defnyddio mewn Cyflenwad Dŵr Cyhoeddus yn y Deyrnas Unedig);
  5. Mae’r cynnyrch neu’r sylwedd wedi’i gynnwys ar y Rhestr Dros Dro o gynhyrchion a sylweddau traddodiadol i’w defnyddio mewn Cyflenwadau Dŵr Preifat. Er mwyn i’r Arolygiaeth Dŵr Yfed gynnwys cynnyrch neu sylwedd ar y rhestr hon, bydd angen i’r cyflenwr neu’r gweithredwr ddarparu tystiolaeth bod y cynnyrch neu’r sylwedd wedi’i ddefnyddio mewn o leiaf dri chyflenwad preifat gwahanol yn ystod y 12 mis blaenorol o’r dyddiad y gwnaed cais i’w gynnwys ar y rhestr. Cynhelir y rhestr dros dro ar wefan yr Arolygiaeth Dŵr Yfed fel rhan o restr Rheoliad 5.

Dylai unrhyw un sydd am i gynnyrch neu sylwedd gael ei ychwanegu at y rhestr dros dro roi disgrifiad o’r cynnyrch neu’r sylwedd a’i amodau ynglŷn â’i defnydd i’r Arolygiaeth Dŵr Yfed, ynghyd â manylion tri gweithredwr cyflenwad preifat neu fwy lle mae’r cynnyrch neu’r sylwedd wedi’i ddefnyddio heb effeithio ar ansawdd na diogelwch y cyflenwad dŵr.

Wedyn caiff y manylion hyn eu croesgyfeirio ag asesiadau risg Awdurdodau Lleol a data ansawdd dŵr er mwyn asesu a oes unrhyw bryderon ynghylch y cynnyrch yn amharu ar y dŵr.

Wrth gynnal asesiad risg neu gyflawni unrhyw ddyletswyddau sy’n ymwneud â’r Rheoliadau, os daw awdurdod lleol yn ymwybodol o gynnyrch neu sylwedd sy’n bodloni’r meini prawf “defnydd traddodiadol” hyn ond nad yw wedi’i gynnwys ar y rhestr dros dro, dylai anfon manylion ymlaen i’r Arolygiaeth Dŵr Yfed a gofyn iddi ei gynnwys ar y rhestr dros dro. Bydd yr Arolygiaeth Dŵr Yfed yn gofyn i’r gweithgynhyrchwyr ddarparu unrhyw wybodaeth ychwanegol sydd ei hangen.

Os daw Awdurdod Lleol yn ymwybodol o gynnyrch newydd neu un sydd wedi bod yn cael ei ddefnyddio am lai na 12 mis neu mewn llai na thri chyflenwad preifat, mae’n rhaid i’r cynnyrch/sylwedd gydymffurfio ag o leiaf un o’r meini prawf eraill (1 i 4 uchod).

Os daw’r Arolygiaeth Dŵr Yfed yn ymwybodol bod cynnyrch neu sylwedd ar y rhestr dros dro wedi amharu ar ansawdd neu ddiogelwch dŵr, caiff y cynnyrch neu’r sylweddol ei ddileu o’r rhestr. Os bydd cynnyrch neu sylwedd yn destun ymchwiliad gan yr Arolygiaeth Dŵr Yfed am ei fod wedi amharu ar ansawdd neu ddiogelwch cyflenwad, dangosir hyn ar y rhestr fel “under review‟. Mae’r Arolygiaeth Dŵr Yfed yn argymell y dylid osgoi defnydd newydd o gynnyrch neu sylwedd o’r fath nes i’r adolygiad gael ei gwblhau ac nes i’r cynnyrch/sylwedd gael ei gymeradwyo neu ei wrthod am ei fod yn anaddas.

Felly, cynhelir y rhestr dros dro am 10 mlynedd tan 31 Rhagfyr 2021. Ar ôl hynny, bydd yn rhaid i gyflenwyr/gweithgynhyrchwyr drefnu i’w cynnyrch neu eu sylwedd gael ei gymeradwyo o dan gynllun cyfatebol (sef un o’r systemau yn 1 i 4 uchod).

Pa gamau y dylai awdurdod lleol eu cymryd os bydd yn canfod bod cynnyrch neu sylwedd, o bosibl, yn effeithio ar ansawdd neu ddiogelwch y cyflenwad dŵr?

Os amheuir, fel rhan o ymchwiliad neu waith adfer, bod cynnyrch nad yw’n bodloni gofyniad rheoliad 31 wedi’i ddefnyddio, dylai’r awdurdod lleol asesu a oes perygl posibl i iechyd bobl. Er enghraifft, drwy ganiatáu i gynnyrch nad yw’n bodloni gofyniad rheoliad 31 gael ei ddefnyddio, gellid annog bacteria i dyfu ar arwyneb y cynnyrch a gallai bacteria pathogenaidd luosogi. Mae’r cyflenwad yn debygol o fod wedi’i heintio â bacteria pathogenaidd os bydd dangosyddion megis E.coli a cholifformau i’w cael yn y dŵr.

Os ystyrir bod cyflenwad yn berygl posibl i iechyd pobl mae’n rhaid cyflwyno hysbysiad o dan reoliad 20 sy’n hysbysu’r person perthnasol bod defnyddio’r cynnyrch neu’r sylwedd yn torri rheoliad 5 a bod yn rhaid cymryd camau er mwyn cael gwared ar y cynnyrch neu’r sylwedd a rhoi cynnyrch neu sylwedd amgen yn ei le.

Gall achos o dorri Rheoliad 5 hefyd achosi i’r dŵr droi’n afiach. Os bydd hynny’n digwydd, ac nad ystyrir bod y dŵr yn berygl posibl i iechyd, dylid cyflwyno hysbysiad o dan Adran 80. Fodd bynnag, ni all awdurdod lleol roi cyngor na negodi amserlen dderbyniol i bob parti er mwyn adfer y cyflenwad. Gall yr awdurdod lleol bob amser ddefnyddio ei bolisi gorfodi safonol a chadw achosion llys ar gyfer yr amgylchiadau hynny lle na fydd unrhyw ddull arall yn sicrhau’r ymddygiad diogel priodol gan y gweithredwr.

Paramedrau nad oes angen eu dadansoddi ond a reolir gan y defnydd o gynhyrchion a gymeradwywyd

Ceir paramedrau penodol sydd wedi’u rhestru yn yr atodiad i’r Rheoliadau a reolir drwy’r defnydd o gynhyrchion a gymeradwyir o dan reoliad 5 ac nad oes angen monitro dŵr yfed mewn perthynas â hwy. Ym mhob amgylchiad, dylai’r penderfyniad ynghylch y paramedrau ar gyfer profi gael ei lywio gan asesiad risg.

Os na fydd cynhyrchion sy’n cynnwys y paramedrau hyn yn rhan o’r system gyflenwi, ni fydd angen gwneud gwaith monitro ar gyfer y paramedrau hyn. Os bydd cynhyrchion sy’n cynnwys y paramedrau hyn yn cael eu defnyddio, ni fydd angen gwneud gwaith monitro ar yr amod bod y cynhyrchion wedi’u cymeradwyo.

Paramedr 

Amgylchiadau lle mae’n debygol o fod yn bresennol

Meini prawf eithrio rhag gwaith monitro Grŵp B

Acrylamid 

Defnyddio polyacrylamidau fel cymhorthion ceulo. Defnyddio growt polyacrylamid ar gyfer leiniau tyllau turio/ffynhonnau.

Dylid defnyddio cynhyrchion wedi’u cymeradwyo.

Epiclorohydrin 

Defnyddio polyaminau fel cymhorthion ceulo. Defnyddio epocsi-resin (e.e. i leinio pibellau a thanciau). Ei ddefnyddio i wneud rhai mathau o resin cyfnewid ionau.

Dylid defnyddio cynhyrchion wedi’u cymeradwyo.

Finyl clorid 

Fe’i defnyddir i wneud PVC. Mae’n trwytholchi o bibellau PVC heb eu plastigo a ddefnyddir at ddibenion dosbarthu neu mewn plymwaith domestig.

Dylid defnyddio cynhyrchion wedi’u cymeradwyo.

Am ragor o wybodaeth cysylltwch â’r Arolygiaeth Dŵr Yfed yn
dwi.enquiries@defra.gov.gsi.uk.

Rheoliad 5 (2)

Mae Rheoliad 5(2) o Reoliadau Cyflenwadau Dŵr Preifat (Cymru) 2017 yn nodi, lle mae diheintio yn rhan o’r broses o baratoi neu ddosbarthu dŵr, bod yn rhaid i’r person perthnasol lunio, gweithredu a chynnal a chadw’r broses ddiheintio fel bod lefelau isgynhyrchion diheintio yn cael eu cadw mor isel â phosibl heb amharu ar effeithiolrwydd y broses ddiheintio.

Caiff isgynhyrchion diheintio (DBPs) eu ffurfio pan fydd diheintyddion yn adweithio â rhagsylweddion. Deunydd organig naturiol (a gaiff ei fesur fel arfer fel cyfanswm carbon organig) a mater anorganig (bromid) yw’r rhagsylweddion isgynhyrchion diheintio pwysicaf. Mae pob diheintydd cemegol a ddefnyddir yn gyffredin (e.e. clorin, clorin deuocsid, cloraminau ac osôn) yn adweithio â mater organig a/neu fromid i wahanol raddau er mwyn ffurfio isgynhyrchion diheintio gwahanol. Ymhlith y mathau eraill o isgynhyrchion diheintio a all ymffurfio mae asidau haloasetig, haloaldehydau, cloral hydrad, haloasetonitrilau, deilliadau hydrocsiffwranon halogenaidd, nitrosominau, clorit, clorad a bromad. Ymhlith y ffactorau sy’n dylanwadu ar y broses o ffurfio isgynhyrchion diheintio mae:

  • y math a’r crynodiad o ddiheintydd a ddefnyddir;
  • crynodiadau o ddeunydd organig a rhagsylweddion isgynhyrchion diheintio mewn dŵr a gyflwynir i’w ddiheintio’n gemegol;
  • tymheredd;
  • pH;
  • amser cyswllt;
  • hyd y rhwydwaith dosbarthu

Er y gall amrywiaeth eang o isgynhyrchion diheintio gael eu ffurfio, yr isgynhyrchion diheintio mwyaf cyffredin yw trihalomethanau. Fodd bynnag, bydd angen monitro lefelau bromad lle y defnyddir osôn a chlorit/clorad lle y defnyddir clorin deuocsid fel diheintydd yn ofalus er mwyn sicrhau nad yw’r lefelau yn uwch na’r safonau rheoleiddiol na’r gwerthoedd a nodir yng nghanllawiau dros dro Sefydliad Iechyd y Byd.

Ymhlith y ffactorau eraill a all gyfrannu at lefelau uwch o isgynhyrchion diheintio mae:

  • y ffaith nad oes proses drin (megis ceulo neu hidlo) a all gael gwared ar ddeunydd organig neu broses drin a gaiff ei gweithredu neu ei chynnal a’i chadw’n wael;
  • gweithredu prosesau trin mewn ffordd nad yw’n cyd-fynd â’u meini prawf dylunio (e.e. gormod o hidliadau);
  • gwaddodion yn cronni mewn tanciau/siambrau neu’r rhwydwaith dosbarthu;
  • mynediad i danciau/siambrau neu’r rhwydwaith dosbarthu.

Dylai awdurdodau lleol annog personau perthnasol i ganolbwyntio eu gweithgareddau i gyfyngu cymaint â phosibl ar ffurfio isgynhyrchion diheintio, ar nodi rhagsylweddion isgynhyrchion diheintio a chael gwared arnynt ac osgoi amodau sy’n annog isgynhyrchion diheintio i ffurfio (wrth sicrhau nad amherir ar y broses ddiheintio ei hun). Mae’r Rheoliadau yn nodi gwerth parametrig o 100µg/l ar gyfer trihalomethanau (h.y. grŵp o bedwar isgynnyrch diheintio, sef clorofform, bromofform, deubromocloromethan a bromodeugloromethan) a 10µg/l ar gyfer bromad. Yn gyffredinol, bydd angen rheoli’r arfer o orddosio a chael gwared neu gwtogi ar gemegion a all weithredu fel rhagsylweddion wrth greu isgynhyrchion diheintio. Rhestrir isod gamau penodol y gall personau perthnasol eu cymryd er mwyn cyfyngu cymaint â phosibl ar ffurfio isgynhyrchion diheintio. Nid yw’r rhestr hon yn hollgynhwysfawr ac mae corff sylweddol o wybodaeth wyddonol ar gael am ostwng lefelau rhagsylweddion isgynhyrchion diheintio. Bydd llawer o’r gweithgareddau isod hefyd yn cael effeithiau buddiol neu dylent fod yn mynd rhagddynt eisoes er mwyn sicrhau diogelwch a chyfanrwydd y cyflenwad dŵr;

  • sicrhau bod y broses drin yn ddigonol i gael gwared ar ddeunydd organig;
  • adolygu’r ffordd y mae prosesau derbyn dŵr crai yn cael eu rheoli;
  • optimeiddio unrhyw gam cyn triniaeth gan gynnwys hidlo (os oes system hidlo);
  • optimeiddio’r broses ddiheintio er mwyn sicrhau y defnyddir y dos gorau posibl o ddiheintydd. Fodd bynnag, dylid sicrhau nad yw’r broses ddiheintio byth yn cael ei thanseilio;
  • asesu ac adolygu’r cemegion diheintio a ddefnyddir (e.e. osôn, cloramineiddio, clorin deuocsid, uwchfioled ac ati);
  • llifolchi a glanhau prif bibellau dosbarthu;
  • rhoi rhaglen i lanhau unrhyw danciau dŵr croyw a/neu gronfeydd dŵr gwasanaeth yn rheolaidd ar waith.

Mae’n rhaid i bersonau perthnasol sicrhau bob amser na fydd camau a gymerir i gyfyngu cymaint â phosibl ar ffurfio isgynhyrchion diheintio yn amharu ar effeithiolrwydd y broses ddiheintio. At hynny, mae’n rhaid iddynt allu dangos bod y broses ddiheintio nid yn unig wedi’i chynllunio i fynd i’r afael â’r her sy’n bresennol yn y dŵr crai ond ei bod yn gweithredu yn unol â meini prawf dylunio’r driniaeth.

Mae Rheoliad 5(2)(b) yn ei gwneud yn ofynnol i effeithiolrwydd y broses ddiheintio gael ei gynnal a’i ddilysu. Golyga hyn y dylai unrhyw broses ddiheintio fod yn addas at y diben ac y dylai fod yn bosibl mesur a gwerthuso effeithiolrwydd y broses, fel sy’n ofynnol gan Reoliad 5(2)(c). Gellir gwneud hyn drwy ddefnyddio system fonitro ar-lein, gwaith samplu rheolaidd neu ddull arall.

Fersiwn o reoliadau 2017 – Ionawr 2018

Back to top