Dŵr yfed 2025: Cyflenwadau dŵr preifat yng Nghymru
Published 17:59:24 BST 9 September 2026
Cyflenwad dŵr preifat yw unrhyw gyflenwad dŵr, nad yw’n cael ei ddarparu gan gwmni dŵr, pan fwriedir i’r dŵr gael ei yfed gan bobl neu ar gyfer unrhyw weithgarwch bwyd lle gallai ansawdd y dŵr effeithio ar y cynnyrch terfynol. Mae’r cyflenwadau hyn yn cael eu rheoleiddio gan yr awdurdod lleol.
Mae 3.27% o boblogaeth Cymru yn defnyddio cyflenwad dŵr preifat, er y credir nad yw hyn yn cael ei gofnodi’n ddigonol oherwydd diffyg cofrestru gorfodol ac nad yw awdurdodau lleol yn cyflawni eu dyletswyddau adrodd statudol. Mae’r rhan fwyaf o’r cyflenwadau hyn wedi’u lleoli mewn rhannau anghysbell a gwledig o’r wlad a gallant ddod o amrywiaeth o ffynonellau, gan gynnwys tyllau turio, ffynhonnau naturiol, cyrsiau dŵr, a dosbarthiad dŵr ymlaen o’r prif gyflenwad. Mae nifer y safleoedd a’r boblogaeth wedi’u cynnwys yn Nhabl 1. Er bod nifer y cyflenwadau wedi aros yn sefydlog yn ystod yr ychydig flynyddoedd diwethaf, amcangyfrifir bod 41,764 o gyflenwadau pellach (Llywodraeth Cymru, 2021) nad ydynt wedi’u cofrestru gydag awdurdodau lleol.
| Blwyddyn adrodd | Nifer yr awdurdodau lleol | Nifer y safleoedd a gofnodwyd | Poblogaeth a gofnodwyd |
|---|---|---|---|
| 2022 | 22 | 14,933 | 75,475 |
| 2023 | 22 | 14,786 | 64,220 |
| 2024 | 22 | 14,904 | 67,130 |
| 2025 | 22 | 14,902 | 104,431 |
Mae disgrifiad o’r mathau o gyflenwadau dŵr preifat, fel y’u diffinnir gan Reoliadau Cyflenwadau Dŵr Preifat (Cymru) 2016 (fel y’u diwygiwyd) (y Rheoliadau) ar gael yma – Mathau o gyflenwadau preifat (Cymru) – Yr Arolygiaeth Dŵr Yfed. Mae cyflenwadau dŵr preifat yn gwasanaethu amrywiaeth o safleoedd, domestig a masnachol, fel ffermydd, llety gwely a brecwast, llety gwyliau, gwestai, clybiau chwaraeon, gweithgynhyrchwyr a busnesau eraill. Maent yn cyfrannu at yr economi, yn ogystal ag iechyd a lles poblogaeth nodedig hysbys o tua 104,431. Mae’r boblogaeth a gofnodwyd yn 2025 yn sylweddol uwch na’r blynyddoedd blaenorol, a byddai angen dadansoddi’r wybodaeth hon i bennu’r rheswm.
Mae’r safonau ac egwyddorion rheoleiddio yr un fath ar gyfer cyflenwadau cyhoeddus a phreifat: i ddiogelu iechyd y cyhoedd yn deg, ni waeth beth yw ffynhonnell y cyflenwad dŵr. Ategir y Rheoliadau gan egwyddorion asesu risg a rheoli risg i nodi, rheoli a rheoli risgiau i ddiogelu iechyd y cyhoedd a digonolrwydd.
Mae cyflenwadau dŵr preifat i’w cael ar draws y rhan fwyaf o ranbarthau Cymru. Mae’r niferoedd uchaf fel arfer mewn ardaloedd gwledig lle gallai fod yn anodd cysylltu â’r prif rwydwaith cyhoeddus. Mae Ffigur 1 yn dangos dwysedd y cyflenwadau dŵr preifat ledled Cymru
Mae’r gwaith o adrodd yn erbyn y fframwaith rheoleiddio presennol hwn bellach yn ei 15fed blwyddyn, ac mae awdurdodau lleol yn parhau i beidio â chyflawni eu dyletswyddau statudol yn llawn. Nod y dyletswyddau statudol yw diogelu iechyd y cyhoedd.
Mae deall cyflwr cyflenwadau preifat yng Nghymru yn dibynnu ar gael gwybodaeth a data gan awdurdodau lleol. Mae dadansoddi’r wybodaeth hon yn galluogi adroddiadau cenedlaethol i arwain newid mewn polisi er mwyn ceisio gwella ansawdd cyflenwadau preifat. Fodd bynnag, mae hyn wedi’i lesteirio gan gyflenwyr yn dychwelyd data sampl, crynodebau o asesiadau risg a hysbysiadau a gyflwynwyd yn hwyr, neu fethiant i’w cyflwyno i’r Arolygiaeth o gwbl.
Mae llawer iawn o amser arolygwyr yn cael ei dreulio yn darparu arweiniad fesul achos drwy ymateb i ymholiadau. Mae’r ymholiadau hyn yn cynnwys galwadau ffôn a negeseuon e-bost. Yn gyson, mae’r rhan fwyaf o ymholiadau wedi dod gan awdurdodau lleol ers cychwyn y Rheoliadau yn 2010. Mae natur yr ymholiadau hyn yn amrywio, gyda rhai rheoliadau’n denu mwy o ymholiadau ar weithredu nag eraill.
Mae’r Arolygiaeth yn ymwybodol, drwy ymholiadau gan ddefnyddwyr, bod rhai awdurdodau lleol yn gwrthod ceisiadau samplu neu asesu risg gan berchnogion neu feddianwyr eiddo sy’n cael eu gwasanaethu gan gyflenwad dŵr preifat. Mae’r swyddogaethau hyn yn ofyniad statudol, felly mae’n destun pryder mawr nad yw awdurdodau lleol yn cyflawni’r dyletswyddau hyn sy’n peryglu iechyd y cyhoedd.
Nid oes gan yr Arolygiaeth unrhyw bwerau i ymchwilio i’r adroddiadau hyn, nac i gwynion am awdurdodau lleol sydd wedi bod yn anghynorthwyol neu yr honnir nad ydynt wedi cyflawni eu rhwymedigaethau rheoleiddio. Atgoffir ymholwyr bod gan bob awdurdod lleol broses gwyno y dylid ei dilyn i’r pen cyn uwchgyfeirio at yr Ombwdsmon Llywodraeth Leol a Gofal Cymdeithasol. Mae’r Arolygiaeth yn ymwybodol bod rhai defnyddwyr wedi cychwyn y broses adolygiad Barnwrol, felly mae hwn hefyd yn opsiwn sydd ar gael lle bo hynny’n briodol. Mae hefyd yn bosibl ysgrifennu at eich AS lleol ac, unwaith eto, mae’r Arolygiaeth yn ymwybodol o achosion sydd wedi elwa o’r dull gweithredu hwn.
Anogir awdurdodau lleol i ymgynghori â gwefan yr Arolygiaeth cyn gwneud ymholiad am gyflenwadau dŵr preifat. Yn 2022, cafodd cyfleuster chwilio penodol ar gyfer cyflenwadau dŵr preifat ei greu i helpu’r rheini sy’n ymweld â gwefan yr Arolygiaeth i ddod o hyd i’r wybodaeth a’r canllawiau perthnasol maen nhw’n chwilio amdanyn nhw. Gellir dod o hyd i’r dudalen chwilio drwy ddefnyddio’r ddolen ganlynol Chwilio – nodiadau gwybodaeth dechnegol.
Yn ystod 2025, casglodd yr Arolygiaeth ddata drwy’r ffurflen ddata flynyddol, sy’n ofyniad adrodd statudol i awdurdodau lleol o dan reoliad 16 y Rheoliadau.
Rhaid i bob awdurdod lleol gadw cofnod o’r holl gyflenwadau preifat yn ei ardal, a’i gyflwyno i’r Arolygiaeth erbyn 31 Ionawr bob blwyddyn. Awdurdodau lleol sy’n ysgwyddo’r unig rwymedigaeth dros adrodd data a gwybodaeth i Weinidogion o dan ofynion rheoliad 16 ac atodlen 4 y Rheoliadau. O ganlyniad, ni fydd yr Arolygiaeth yn derbyn data na gwybodaeth gan drydydd partïon lle nad oes cytundeb ar waith.
Mae hefyd yn ofyniad rheoleiddiol i achredu gwaith samplu a dadansoddi er mwyn sicrhau cywirdeb y data.
O dan y Rheoliadau, dylai dŵr yfed fod yn ‘ddihalog’, sy’n golygu nad yw’n cynnwys unrhyw ficro-organebau, parasitiaid na sylweddau ar grynodiad neu werth sy’n uwch na’r gwerthoedd terfyn (yn Rhan 1 o Atodlen 1) neu a fyddai’n cael eu hystyried yn berygl posibl i iechyd pobl. Yn 2025, canfuwyd nad oedd 3.62% (992 o 27,408) o brofion a gynhaliwyd gan awdurdodau lleol yng Nghymru yn bodloni un neu fwy o’r safonau ar gyfer dŵr dihalog. Mae Ffigur 3 yn dangos, yn gyffredinol, y bu gostyngiad yn nifer y profion sy’n methu’r safonau rheoleiddio, er bod y gwelliant hwn wedi sefydlogi yn ystod y pum mlynedd diwethaf, gan ddangos bod yr achosion o nodi risgiau ansawdd dŵr, a’u hunioni, wedi gostwng. Fodd bynnag, rhaid rhoi cafeat ar y ffigurau hyn oherwydd bod cyfanswm y profion a gynhaliwyd yn is na’r hyn a ddisgwylid ar gyfer nifer y cyflenwadau preifat a gofnodwyd yng Nghymru.
Mae Escherichia coli (E. coli) ac Enterococci yn ddangosyddion o halogiad ysgarthol. Dangosir canran y samplau a gasglwyd o gyflenwadau y canfuwyd eu bod wedi’u halogi gan E. coli ac Enterococci, yn y cyfnod 2015-2025, yn ffigur 4, ac ehangir arnynt yn Nhabl 3. O’r samplau a gofnodwyd yn 2025, canfuwyd bod 7.10% o’r samplau a brofwyd yn cynnwys E. coli, ac roedd 5.56% yn cynnwys Enterococci.
| Paramedrau microbiolegol | 2023 (%) | 2024 (%) | 2025 (%) |
|---|---|---|---|
| E. coli | 7.12 | 8.97 | 7.10 |
| Bacteria colifform | 13.62 | 12.52 | 11.58 |
| Enterococci | 7.73 | 7.39 | 5.98 |
| Clostridium perfringens | 4.98 | 5.25 | 4.03 |
Mae’r organebau hyn i’w cael bron yn gyfan gwbl mewn carthion, sy’n arwydd o berygl posibl i iechyd y rhai sy’n yfed y dŵr hwn.
Rhaid nodi nad yw’r weithdrefn brofi yn unffurf o flwyddyn i flwyddyn, gyda than-adrodd sylweddol. Mae nifer y defnyddwyr cyflenwadau dŵr preifat lle canfuwyd E. coli a/neu Enterococci yn cyfateb i 147 o gyflenwadau, sy’n awgrymu bod dros 2,000 o bobl yn yfed dŵr sydd mewn perygl o gael eu halogi gan garthion. O gymharu, mae 99.97% o gyflenwadau cyhoeddus yn cydymffurfio â’r safonau ansawdd dŵr.
| Enw’r paramedr | 2023 | 2024 | 2025 |
|---|---|---|---|
| Alwminiwm | 1.68% | 1.82% | 1.33% |
| Lliw | 1.86% | 2.29% | 1.03% |
| Haearn | 3.19% | 4.02% | 2.73% |
| Plwm | 3.93% | 2.80% | 3.48% |
| Manganîs | 6.65% | 6.38% | 6.28% |
| Nicel | 5.16% | 5.78% | 1.49% |
| Nitrad | 0.95% | 0.86% | 0.50% |
| Arogl | 0.52% | 1.82% | 1.81% |
| Blas | 3.92% | 1.43% | 0.58% |
| Afloywder | 1.51% | 2.19% | 1.24% |
Mae profi rheolaidd, bob blwyddyn, bob pum mlynedd neu ar sail asesiad risg, yn hanfodol er mwyn asesu ansawdd dŵr ac effeithiolrwydd mesurau rheoli. Ar raddfa gronnus, mae’n amlwg nad yw cyflenwadau dŵr preifat yn cael eu profi ar yr amleddau sy’n ofynnol yn ôl y Rheoliadau. Mae’n hanfodol bwysig bod gweithdrefn brofi reoleiddiol cyflenwad yn cael ei phennu ac yna’n cael ei chyflawni. Mae’r gwaith monitro dilysiad hwn yn darparu llinell sylfaen i fesur ansawdd cyffredinol y cyflenwadau hynny ac effeithiolrwydd unrhyw fesurau lliniaru. Gellir cofnodi gwaith samplu arall, y gellid ei alw’n ‘samplu ymchwiliol’, ar y ffurflen ddata flynyddol, ac mae’n aml yn cael ei wneud yn dilyn gwaith samplu wedi’i raglennu i ymchwilio i ganlyniadau sy’n gwyro oddi wrth linell sylfaen sefydledig, sy’n agos at y safonau neu’n rhagori arnynt.
Ar gyfer blwyddyn adrodd 2025, cafwyd cyflwyniad gan bob un o’r 22 awdurdod lleol. Sylwch fod rhifau profion cyfrif cytref wedi cael eu dileu o bob blwyddyn yn siartiau’r adroddiad hwn.
Yn 2025, cynhaliodd awdurdodau lleol 25,065 o ddadansoddiadau o samplau cyflenwadau dŵr preifat. Mae Ffigur 5 yn dangos nifer y samplau a gymerwyd ers 2015, gyda 2020 yn cynrychioli blwyddyn eithriadol oherwydd effaith y pandemig. Bu gostyngiad graddol yn nifer y profion a gynhaliwyd o’i gymharu â lefelau cyn y pandemig, gan gynyddu’r diffyg samplu ar gyfer cyflenwadau dŵr preifat.
Oherwydd y risgiau sy’n gysylltiedig â chyflenwadau dŵr preifat, byddai cynyddu adnoddau i leihau’r prinder yn fanteisiol mewn perthynas â diogelu iechyd y cyhoedd.
Mae cyflenwadau Rheoliad 9 yn gyflenwadau masnachol neu ddefnydd cyhoeddus, ac felly dyma’r mathau o gyflenwadau sy’n peri’r risg fwyaf i iechyd y cyhoedd. Nodir yr amlder samplu disgwyliedig ar sail cyfaint y dŵr a ddefnyddir ar gyfer cyflenwadau rheoliad 9 ar gyfer E. coli yn y Rheoliadau. O’r samplau a ddadansoddwyd yn 2025, roedd 76% yn bodloni’r gofyniad hwn ac roedd 20% yn rhagori arno. Fodd bynnag, ni chafodd 4% eu profi’n ddigonol.
Un o egwyddorion allweddol y Rheoliadau yw cynnal asesiad risg i sefydlu a oes risg bosibl o gyflenwi dŵr a allai fod yn ddŵr dihalog neu a fyddai’n cael ei ystyried yn berygl posibl i iechyd pobl.
Rhaid i bob awdurdod lleol gynnal neu adolygu asesiad risg o bob system cyflenwi dŵr preifat gymwys yn ei ardal o leiaf bob pum mlynedd, neu’n gynharach os ystyrir bod y cyflenwad yn peri risg.
Mae’r Arolygiaeth wedi datblygu set o adnoddau asesu risg i helpu awdurdodau lleol i gydymffurfio â’u dyletswyddau o dan reoliad 6. Mae’r rhain i’w gweld ar dudalen we asesiad risg yr Arolygiaeth – Adnoddau ac awgrymiadau ar gyfer Asesu Risg – Yr Arolygiaeth Dŵr Yfed.
Mae awdurdodau lleol yn adrodd gwybodaeth am asesiadau risg a chamau gorfodi i weinidogion (yr Arolygiaeth, mewn ymarfer) mewn dwy ffordd; yn y ffurflen ddata flynyddol, a thrwy grynodebau o asesiadau risg. Yn ogystal, drwy gydol y flwyddyn, rhaid i awdurdodau lleol gyflwyno i weinidogion gopïau o hysbysiadau a gyflwynwyd i berchnogion cyflenwadau am gyflenwadau risg uchel neu baramedrau sy’n methu. Hyd yma, nid yw’r niferoedd yn y ffurflenni data blynyddol erioed wedi cyfateb i nifer y dogfennau a dderbyniwyd, gyda than-gyflwyno hysbysiadau a chrynodebau asesu risg yn broblem gyson. Atgoffir awdurdodau lleol y gellir naill ai golygu neu anfon dogfennau drwy drosglwyddiad ffeil diogel er mwyn diogelu preifatrwydd data.
Mae Tabl 5 yn dangos nad yw awdurdodau lleol yn gwneud cynnydd sylweddol o ran symud tuag at adrodd 100% o asesiadau risg. Dros y tair blynedd diwethaf, mae’r rhan fwyaf o gyflenwadau dŵr preifat y dylid asesu eu risg naill ai heb gael eu hasesu erioed, neu wedi cael asesiad risg dros bum mlynedd yn ôl. Mae hyn yn dangos diffygion o ran llywodraethu cyflenwadau preifat yn rheoleiddiol, a amlygwyd yng nghanfyddiadau prosiect ymchwil yr Arolygiaeth – Effaith a dyfodol y model rheoleiddio a’r fframwaith deddfwriaethol sy’n ymwneud â chyflenwadau dŵr preifat yng Nghymru a Lloegr – yr Arolygiaeth Dŵr Yfed.
| Supply type | Cyfredol (o fewn y 5 mlynedd diwethaf) | Anghyfredol (>5 mlynedd ers cwblhau) | Dim cofnod o asesiad risg | Cyfanswm nifer y cy | Asesiad risg yn gyfredol |
|---|---|---|---|---|---|
| Rheoliad 8 | 18 | 5 | 17 | 40 | 45% |
| Rheoliad 9 | 822 | 379 | 236 | 1437 | 57% |
| Rheoliad 10 (Wedi’i rannu) | 103 | 717 | – | 820 | 13% |
| Rheoliad 11 (Cymru) | 469 | 631 | 241 | 1341 | 35% |
| Cyfanswm | 1412 | 1732 | 494 | 3638 |
Yn ystod 2025 yng Nghymru, roedd mwy nag un cyflenwad o bob 25 yn anaddas i’w yfed gan bobl ac yn peri risg i iechyd gan eu bod yn cynnwys E.coli ac Enterococci. Er nad yw colifformau bob amser yn ddangosydd uniongyrchol o halogiad gan garthion, maent yn dal i ddangos bod llwybr i halogiad fynd i mewn i’r cyflenwad ac nad yw halogiad wedi cael ei ddileu drwy driniaeth. Mae diogelu cyflenwadau rhag halogiad yn hanfodol i ddiogelu iechyd y cyhoedd.
Os canfyddir bod cyflenwad yn cynnwys dangosyddion ysgarthol, mae’n rhaid i’r awdurdod lleol ymchwilio yn unol â rheoliad 18 o’r Rheoliadau.
Canfuwyd plwm mewn 3.48% o brofion. Mae plwm yn niwrodocsin sy’n effeithio’n benodol ar blant, ac sy’n gallu cael effaith niweidiol ar iechyd oedolion drwy groniad hir dymor, gan gynnwys clefyd cronig yn yr arennau, pwysedd gwaed uwch a chlefyd cardiofasgwlaidd. Pan fydd plwm yn cael ei ganfod uwchben y safon, rhaid i awdurdodau lleol gyflwyno hysbysiad rheoliad 20 i sicrhau camau gweithredu i ddiogelu iechyd y defnyddwyr. Y datrysiad tymor hir mwyaf cadarn yw gwaredu unrhyw bibellau plwm, ffitiadau sy’n cynnwys plwm, a sodr plwm. Yn ddiweddar, mae Sefydliad Iechyd y Byd wedi cyhoeddi ei frîff technegol diweddaraf ar blwm, sydd ar gael ar ei wefan. Mae’r Arolygiaeth wedi cyhoeddi canllawiau ar blwm mewn cyflenwadau dŵr preifat ar ei gwefan – Plwm mewn cyflenwadau dŵr preifat – Yr Arolygiaeth Dŵr Yfed.
Canfuwyd nicel mewn 1.49% o brofion. Mae nicel yn cael ei ganfod fel arfer oherwydd ffitiadau domestig, fel tapiau, sy’n cynnwys nicel. Weithiau, nid yw’r ffynhonnell yn amlwg a gallai fod wedi’i lleoli o dan gymysgwyr sinc a rheolyddion tymheredd. Dylid cynghori defnyddwyr i newid y ffitiadau hyn pan fydd methiannau’n digwydd o ran y safon.
Gellir gweld bod haearn, manganîs ac alwminiwm wedi methu’r safonau yn 2.73%, 6.28% a 1.33% o brofion, yn y drefn honno. Gellir dod o hyd i’r holl fetelau hyn yn naturiol mewn dŵr ffynhonnell. Dylai awdurdodau lleol ymgynghori ag Asiantaeth Diogelwch Iechyd y DU (UKHSA) i benderfynu a yw crynodiad y metelau hyn yn achosi perygl uniongyrchol i iechyd, ac os felly, dylid cyflwyno hysbysiad rheoliad 20. Os nad yw presenoldeb y metelau hyn yn cael ei ystyried yn berygl posibl i iechyd, gall awdurdodau lleol weithredu o hyd o dan adran 80 i orfodi’r unigolion perthnasol i wneud y cyflenwad yn ddihalog ac yn dderbyniol at bob diben domestig, sy’n cynnwys ymolchi a golchi dillad.
Gwelir bod afloywder a lliw wedi’u canfod mewn crynodiadau uwch na’r safonau mewn 1.24% ac 1.03% o brofion, yn y drefn honno. Gall afloywder leihau effeithiolrwydd diheintio, felly dylai canfod afloywder sy’n uwch na’r safon sbarduno ymchwiliad i ddod o hyd i’r achos, wedi’i ddilyn gan y camau priodol o dan reoliad 20 neu adran 80 o Ddeddf y Diwydiant Dŵr 1991 (y Ddeddf) i gymryd camau gwella. Mae canfyddiadau lliw fel arfer yn cael eu hachosi gan gyfansoddion sy’n codi o ddalgylch y dŵr ffynhonnell, ac mae modd eu tynnu o’r dŵr drwy brosesau trin priodol. Gall cynnydd tymor byr mewn lliw a/neu afloywder fod o ganlyniad i law trwm yn symud sylweddau hwmig a ffwlfig mewn dyfroedd ffynhonnell. Os bydd y digwyddiadau tymor byr hyn yn digwydd yn amlach, gall hyn fod o ganlyniad i newidiadau tymor hir ym mhatrymau’r tywydd, a gall awgrymu y gallai fod angen triniaeth ychwanegol yn y dyfodol.
| Paramedr | 2023 | 2024 | 2025 |
|---|---|---|---|
| Alwminiwm | 1.68% | 1.82% | 1.33% |
| Lliw | 1.86% | 2.29% | 1.03% |
| Haearn | 3.19% | 4.02% | 2.73% |
| Plwm | 3.93% | 2.80% | 3.48% |
| Manganîs | 6.65% | 6.38% | 6.28% |
| Nicel | 5.16% | 5.78% | 1.49% |
| Nitrad | 0.95% | 0.86% | 0.50% |
| Arogl | 0.52% | 1.82% | 1.81% |
| Blas | 3.92% | 1.43% | 0.58% |
| Afloywder | 1.51% | 2.19% | 1.24% |
Mae’r ffurflen ddata yn awgrymu mai dim ond pedwar cyflenwad sydd ag asesiad risg cyfredol ar gyfer PFAS. Mae hyn bedwar yn fwy nag yn 2024. Cynhaliwyd cyfanswm o 10 prawf ar gyfer asid perfflworooctanoig a phasiwyd yr holl ganlyniadau. Anogir awdurdodau lleol i gyfeirio at ganllawiau’r Arolygiaeth ar PFAS, a ddiweddarwyd yn 2025 – Canllawiau PFAS.
Mae’r Arolygiaeth yn annog awdurdodau lleol i gyflwyno unrhyw ddata am PFAS mewn cyflwyniadau data blynyddol. Bydd samplau PFAS yn cael eu hystyried yn samplau ‘ymchwiliol’ gan nad oes angen profion o dan atodlenni i’r Rheoliadau.
Mae’r Arolygiaeth wedi cyhoeddi canllawiau ar PFAS mewn cyflenwadau dŵr preifat ar ei gwefan – Sylweddau poly- a perfflworoalcyl (PFAS) – Yr Arolygiaeth Dŵr Yfed.
Yn 2025, cyhoeddodd yr Arolygiaeth ymchwil ar astudiaethau effeithiolrwydd gwaredu PFAS a allai fod o fudd i awdurdodau lleol a phobl berthnasol – Astudiaethau Effeithiolrwydd Trin Dŵr Graddfa-Mainc a Graddfa-Peilot ar Waredu PFAS – Yr Arolygiaeth Dŵr Yfed.
Mae’n ofynnol i awdurdodau lleol anfon hysbysiadau a gyflwynir o dan y ddeddfwriaeth at Weinidogion Cymru (yr Arolygiaeth, mewn ymarfer), yn unol â rheoliad 20 pan fo cyflenwadau yn berygl posibl i iechyd pobl. Gallant hefyd gyflwyno hysbysiadau o dan adran 80 o Ddeddf y Diwydiant Dŵr 1991 (y Ddeddf) lle nad yw cyflenwadau’n ddihalog a/neu’n annigonol.
Mae’r rhan fwyaf o hysbysiadau’n cael eu cyflwyno mewn ymateb i fethu o ran safon ficrobiolegol, gyda lleiafrif bach iawn am fethu mewn perthynas â safonau eraill. Yn 2025, yn ôl y data a gyflwynwyd i ni, roedd 230 o’r 319 hysbysiad a gyflwynwyd oherwydd methiannau mewn safonau microbiolegol. Daliad y Rheoliadau yw un o asesu risg yn rhagweithiol i atal methiannau a risgiau i iechyd rhag cael eu gwireddu.
Mae’n ofynnol i awdurdodau lleol roi gwybod i’r Arolygiaeth a darparu copi o’r hysbysiadau a gyflwynwyd. Yn 2025, hysbyswyd yr Arolygiaeth bod 96 o hysbysiadau wedi cael eu cyhoeddi. Roedd pob un ond un o’r rhain yn hysbysiad rheoliad 20, a’r llall yn hysbysiad adran 80. Mae’r anghysondeb hwn rhwng hysbysiadau sy’n cael eu hadrodd i’r Arolygiaeth a’u cofnodi yn y ffurflen ddata yn dangos nad ydynt yn cael eu hadrodd ac nad yw awdurdodau lleol yn cydymffurfio â’u dyletswyddau statudol i adrodd arnynt.
Mae’n ymddangos bod awdurdodau lleol yn dal i ymateb yn bennaf i ganlyniadau gwaith samplu, yn hytrach na mynd ati’n rhagweithiol i gael gwared ar y problemau a allai arwain at fethiant sampl. Pwrpas defnyddio asesiad risg rhagweithiol, ac os oes angen, hysbysiad yn y cyd-destun hwn, yw diogelu defnyddwyr cyn i ddŵr yfed droi’n ddŵr dihalog neu’n ddŵr yfed anniogel.
| Enw’r paramedr a fethwyd | Hysbysiadau a gyflwynwyd |
|---|---|
| E. coli | 72 |
| Bacteria colifform | 71 |
| Enterococci | 68 |
| Clostridium perfringens | 19 |
| Ion hydrogen (pH) – dangosydd – parth | 18 |
| Plwm | 15 |
| Cyfrifiadau cytref ar ôl 3 diwrnod ar dymheredd o 22oC | 10 |
| Manganîs (cyfanswm) | 10 |
| Cyfrifiadau cytref ar ôl 3 diwrnod ar dymheredd o 37oC | 7 |
| Haearn (cyfanswm) | 6 |
| Alwminiwm (cyfanswm) | 5 |
| Afloywder | 5 |
| Lliw | 4 |
| Copr (cyfanswm) | 4 |
| Nicel (cyfanswm) | 2 |
| Arsenig (cyfanswm) | 1 |
| Ion hydrogen (pH)( dangosydd) | 1 |
| Nitraid – tapiau defnyddwyr | 1 |
| Cyfanswm | 319 |
Mae’r Arolygiaeth yn cyhoeddi amrywiaeth o astudiaethau achos ar gyflenwadau dŵr preifat ar ei gwefan. Mae’r rhain yn ymdrin ag amrywiaeth o senarios a phynciau, sy’n deillio’n bennaf o ymholiadau i’r Arolygiaeth, naill ai gan awdurdodau lleol neu ddefnyddwyr cyflenwadau dŵr preifat. Daw rhai o drydydd partïon, gan gynnwys cyfreithwyr, asiantaethau, cynghorwyr lleol ac ASau. Mae’r astudiaethau achos hyn yn dangos ac yn rhannu’r ystod a’r amrywiaeth o faterion ac amgylchiadau a all godi mewn perthynas â chyflenwadau dŵr preifat. Mantais ychwanegol eu cyhoeddi ar wefan yr Arolygiaeth yw sicrhau bod yr hyn y gellir ei ddysgu ganddynt ar gael i’r cyhoedd.
Casglwyd wyth astudiaeth achos at ei gilydd yn 2025. Mae’r rhain ar gael ar wefan yr Arolygiaeth Dŵr Yfed (dwi.gov.uk).