Introduction
Disgrifiad o gyflenwadau preifat
Cyflenwad dŵr preifat yw unrhyw gyflenwad dŵr, nad yw’n cael ei ddarparu gan gwmni dŵr, pan fwriedir i’r dŵr gael ei yfed gan bobl neu ar gyfer unrhyw weithgarwch bwyd lle gallai ansawdd y dŵr effeithio ar y cynnyrch terfynol. Mae’r cyflenwadau hyn yn cael eu rheoleiddio gan yr awdurdod lleol.
Mae 3.27% o boblogaeth Cymru yn defnyddio cyflenwad dŵr preifat, er y credir nad yw hyn yn cael ei gofnodi’n ddigonol oherwydd diffyg cofrestru gorfodol ac nad yw awdurdodau lleol yn cyflawni eu dyletswyddau adrodd statudol. Mae’r rhan fwyaf o’r cyflenwadau hyn wedi’u lleoli mewn rhannau anghysbell a gwledig o’r wlad a gallant ddod o amrywiaeth o ffynonellau, gan gynnwys tyllau turio, ffynhonnau naturiol, cyrsiau dŵr, a dosbarthiad dŵr ymlaen o’r prif gyflenwad. Mae nifer y safleoedd a’r boblogaeth wedi’u cynnwys yn Nhabl 1. Er bod nifer y cyflenwadau wedi aros yn sefydlog yn ystod yr ychydig flynyddoedd diwethaf, amcangyfrifir bod 41,764 o gyflenwadau pellach (Llywodraeth Cymru, 2021) nad ydynt wedi’u cofrestru gydag awdurdodau lleol.
| Blwyddyn adrodd | Nifer yr awdurdodau lleol | Nifer y safleoedd a gofnodwyd | Poblogaeth a gofnodwyd |
|---|---|---|---|
| 2022 | 22 | 14,933 | 75,475 |
| 2023 | 22 | 14,786 | 64,220 |
| 2024 | 22 | 14,904 | 67,130 |
| 2025 | 22 | 14,902 | 104,431 |
Mae disgrifiad o’r mathau o gyflenwadau dŵr preifat, fel y’u diffinnir gan Reoliadau Cyflenwadau Dŵr Preifat (Cymru) 2016 (fel y’u diwygiwyd) (y Rheoliadau) ar gael yma – Mathau o gyflenwadau preifat (Cymru) – Yr Arolygiaeth Dŵr Yfed. Mae cyflenwadau dŵr preifat yn gwasanaethu amrywiaeth o safleoedd, domestig a masnachol, fel ffermydd, llety gwely a brecwast, llety gwyliau, gwestai, clybiau chwaraeon, gweithgynhyrchwyr a busnesau eraill. Maent yn cyfrannu at yr economi, yn ogystal ag iechyd a lles poblogaeth nodedig hysbys o tua 104,431. Mae’r boblogaeth a gofnodwyd yn 2025 yn sylweddol uwch na’r blynyddoedd blaenorol, a byddai angen dadansoddi’r wybodaeth hon i bennu’r rheswm.
Mae’r safonau ac egwyddorion rheoleiddio yr un fath ar gyfer cyflenwadau cyhoeddus a phreifat: i ddiogelu iechyd y cyhoedd yn deg, ni waeth beth yw ffynhonnell y cyflenwad dŵr. Ategir y Rheoliadau gan egwyddorion asesu risg a rheoli risg i nodi, rheoli a rheoli risgiau i ddiogelu iechyd y cyhoedd a digonolrwydd.
Lleoliadau’r cyflenwadau preifat
Mae cyflenwadau dŵr preifat i’w cael ar draws y rhan fwyaf o ranbarthau Cymru. Mae’r niferoedd uchaf fel arfer mewn ardaloedd gwledig lle gallai fod yn anodd cysylltu â’r prif rwydwaith cyhoeddus. Mae Ffigur 1 yn dangos dwysedd y cyflenwadau dŵr preifat ledled Cymru
Cyflawni dyletswyddau statudol
Mae’r gwaith o adrodd yn erbyn y fframwaith rheoleiddio presennol hwn bellach yn ei 15fed blwyddyn, ac mae awdurdodau lleol yn parhau i beidio â chyflawni eu dyletswyddau statudol yn llawn. Nod y dyletswyddau statudol yw diogelu iechyd y cyhoedd.
Mae deall cyflwr cyflenwadau preifat yng Nghymru yn dibynnu ar gael gwybodaeth a data gan awdurdodau lleol. Mae dadansoddi’r wybodaeth hon yn galluogi adroddiadau cenedlaethol i arwain newid mewn polisi er mwyn ceisio gwella ansawdd cyflenwadau preifat. Fodd bynnag, mae hyn wedi’i lesteirio gan gyflenwyr yn dychwelyd data sampl, crynodebau o asesiadau risg a hysbysiadau a gyflwynwyd yn hwyr, neu fethiant i’w cyflwyno i’r Arolygiaeth o gwbl.