- Dŵr yfed 2025 – Crynodeb o adroddiad y Prif Arolygydd ar ddŵr yfed yng Nghymru
- Rhagair
- Cyflwyniad
- Cyflenwadau dŵr a phrofion
- Cydymffurfio â safonau
- Dysgu o fethiannau cydymffurfio
- Dysgu o ddigwyddiadau
- Cysylltiadau defnyddwyr
- Iechyd asedau
- Cynllunio diogelwch dŵr ac asesu risg
- Sylweddau poly- a perfflworoalcyl (PFAS)
- Rhaglen archwilio
- Argymhellion
- Gorfodi
- Cyfarwyddyd Mesurau Diogelwch ac Argyfwng - SEMD
- Systemau Rhwydwaith a Gwybodaeth (NIS)
- Deunyddiau mewn cysylltiad â dŵr yfed (Rheoliad 31)
- Cyhoeddiadau ymchwil
- Chwythu’r chwiban
- Gweithio gyda rhanddeiliaid
- Atodiad A - Nifer y profion a gynhaliwyd gan gwmnïau
- Atodiad B - Cydymffurfio â safonau
- Atodiad C - Methiannau cydymffurfiaeth a digwyddiadau
Sylweddau poly- a perfflworoalcyl (PFAS)
Mae PFAS yn grŵp o gyfansoddion wedi’u gwneud gan ddyn sy’n seiliedig ar gadwyni o atomau carbon a fflworin. Maent yn cynnwys o leiaf un methyl wedi’i fflworeiddio’n llawn neu grŵp methylen. Mae’r bond carbon-fflworin yn gryf iawn, sy’n golygu nad yw’r cyfansoddion hyn yn dirywio’n hawdd yn yr amgylchedd. Maen nhw’n gwrthsefyll saim, olew, dŵr a gwres, ac maen nhw wedi cael eu defnyddio mewn amrywiaeth eang o gynnyrch, gan gynnwys ffabrigau, carpedi, paent, ewyn diffodd tân, offer coginio a phecynnau bwyd sy’n gwrthsefyll dŵr a staeniau.
Mae cynhyrchiant, defnydd a gwaredu’r sylweddau hyn yn golygu eu bod bellach yn cael eu canfod yn eang yn yr amgylchedd. Oherwydd eu dyfalrwydd, efallai y byddant i’w gweld mewn dŵr yn y pen draw, gan gynnwys dŵr daear a dŵr wyneb.
Diweddarodd yr Arolygiaeth ei chanllawiau i’r diwydiant ym mis Awst 2024 ar ofynion i gyflwyno canlyniadau sampl a gwybodaeth gryno am asesiadau risg ar gyfer PFAS, ac mae hyn yn dal yn ffocws mawr. Mae cwmnïau wedi parhau â strategaethau samplu wedi’u targedu sy’n canolbwyntio ar y safleoedd sydd fwyaf tebygol o fod mewn perygl o gael eu halogi gan PFAS. Yn 2025, gyda’i gilydd, cynhaliodd cwmnïau ar draws y diwydiant dros 666,000 o ddadansoddiadau ar gyfer PFAS unigol. Mae cyfanswm o dros 2.3 miliwn o ddadansoddiadau wedi cael eu cynnal ers 2012, gan ddarparu set ddata sylweddol i gefnogi dealltwriaeth o’r heriau sy’n wynebu dŵr yfed. Cyrhaeddodd y dadansoddiad uchafbwynt yn 2024, pan gynhaliwyd dros 777,000 o brofion. Mae’r gostyngiad yn 2025 yn adlewyrchu rhaglen samplu dargedig gyda mwy o ffocws, sy’n seiliedig ar asesiadau risg wedi’u dilysu.
Mae haenau PFAS bellach yn cael eu cymhwyso i unrhyw gemegion PFAS o ddiddordeb a ganfyddir yn y dŵr terfynol neu’r dŵr crai. Mae cemegion PFAS o ddiddordeb wedi’u nodi yn y rhestr paramedrau (Atodiad C y Cyfarwyddyd Gwybodaeth). Mae’r camau gweithredu y dylai cwmnïau fod yn eu cymryd ar gyfer y tair haen ar gael yn ein canllawiau diweddaraf – Canllawiau PFAS DWI – Mawrth 2025.
Mae safleoedd yn cael eu dosbarthu fel a ganlyn:
- Haen 1 lle mae crynodiadau PFAS yn <0.01µg/L.
- Haen 2 lle mae crynodiadau PFAS yn <0.1µg/L.
- Haen 3 lle mae’r crynodiadau PFAS yn >0.1µg/L.
Roedd gwaith monitro gan gwmnïau dŵr yn tynnu sylw at fater arall sy’n peri pryder posibl o ran PFAS; 6:2 fluorotelomer sulfonamide alkylbetaine (6:2 FTAB). Mae’r cyfansoddyn hwn wedi cael ei ychwanegu at y rhestr paramedrau a disgwylir i gwmnïau ddechrau monitro ac adrodd ar y paramedr hwn cyn gynted ag y bo’n ymarferol. Disgwylir i gwmnïau hefyd ystyried effaith crynodiadau cyfun o gemegion PFAS o ddiddordeb a nodir yn y rhestr paramedrau. O ganlyniad, mae’r gofyniad i weithredu methodoleg lliniaru blaenoriaethol i leihau crynodiadau PFAS mewn dŵr yfed yn gynyddol wedi cael ei ymestyn ymhellach i gynnwys PFAS cyfun ar sail ‘swm’. Mae cwmnïau bellach wedi rhoi adroddiadau ar waith ar gyfer y ‘swm PFAS’ yn seiliedig ar y 48 o gyfansoddion PFAS a enwir yn y rhestr paramedrau. Os yw safleoedd bellach yn dod o dan haen 2 neu 3 ar gyfer swm paramedr, dylid cynnwys y safleoedd hyn yn y dull presennol o flaenoriaethu safleoedd ar sail eu dosbarthiad cymharol, a dylai strategaeth lleihau risg briodol geisio lleihau crynodiadau PFAS mewn dŵr yfed yn gynyddol.
Mae’r dadansoddiad yn targedu dŵr ffynhonnell oherwydd ei fod yn darparu gwybodaeth am y perygl ac yn llywio’r mesurau lliniaru sydd eu hangen, boed hynny drwy gyfuno, gwaredu’r dŵr ffynhonnell neu ei drin. Yn ystod 2025, nid gafwyd unrhyw samplau haen 2 na haen 3 yng Nghymru, gyda 49 sampl positif yn haen 1. Mae hyn yn dangos bod strategaeth bresennol y diwydiant ar gyfer lliniaru risgiau PFAS yn gweithio’n effeithiol i ddiogelu defnyddwyr.
| Haen | Profion dŵr crai | Profion dŵr wedi’i drin | Cyfanswm |
| Haen 1 | 11,312 | 18,646 | 29,958 |
| Haen 2 | 42 | 42 | |
| Haen 3 | |||
| 11,354 | 18,646 | 30,000 |
Tabl 13 – Cyfanswm y profion yng Nghymru, gan gynnwys yr holl ganlyniadau sy’n llai na’r terfyn canfod
Y rhywogaeth mwyaf cyffredin a ganfuwyd mewn dŵr crai a dŵr wedi’i drin yn ystod 2025 oedd asid perfluorobutanoic (PFBA), sy’n cyfrif am 34% o’r holl ganlyniadau sampl cadarnhaol. Mae’r tabl isod yn nodi’r paramedrau eraill a ganfuwyd.
| Enw’r paramedr | Haen 1 | Haen 2 | Haen 3 | Cyfanswm |
| PFBA | 9 | – | – | 9 |
| PFBS | 5 | – | – | 5 |
| PFOA | 5 | – | – | 5 |
| 6:2 FTSA; 6:2 FTS | 3 | – | – | 3 |
| 6:2 FTAB | 2 | – | – | 2 |
| 11CL-PF3OUdS | 1 | – | – | 1 |
| EtFOSAA | 1 | – | – | 1 |
| FOSA | 1 | – | – | 1 |
| MeFOSAA | 1 | – | – | 1 |
| PFDA | 1 | – | – | 1 |
| PFDoDA | 1 | – | – | 1 |
| PFDS | 1 | – | – | 1 |
| PFecHS | 1 | – | – | 1 |
| PFHxA | 1 | – | – | 1 |
| PFOS | 1 | – | – | 1 |
| PFUnDA | 1 | – | – | 1 |
| PFUnDS | 1 | – | – | 1 |
| Cyfanswm | 36 | – | – | 36 |
Tabl 14 – Data dŵr crai – nifer y profion fesul haen sy’n fwy na’r terfyn canfod (LOD)
Y rhywogaeth mwyaf cyffredin mewn dŵr crai a dŵr wedi’i drin yn ystod 2025 oedd PFBA gyda 34% o holl ganlyniadau cadarnhaol y sampl. Mae’r tabl isod yn nodi’r holl baramedrau eraill a ganfuwyd.
| Enw’r paramedr | Haen 1 | Haen 2 | Haen 3 | Cyfanswm |
| PFBA | 16 | – | – | 16 |
| PFBS | 11 | – | – | 11 |
| PFUnDA | 4 | – | – | 4 |
| PFDA | 3 | – | – | 3 |
| PFDS | 3 | – | – | 3 |
| EtFOSAA | 2 | – | – | 2 |
| PFOS | 2 | – | – | 2 |
| 11CL-PF3OUdS | 1 | – | – | 1 |
| 6:2 FTSA; 6:2 FTS | 1 | – | – | 1 |
| 9Cl-F3ONS | 1 | – | – | 1 |
| PFDoDA | 1 | – | – | 1 |
| PFHxA | 1 | – | – | 1 |
| PFNS | 1 | – | – | 1 |
| PFOA | 1 | – | – | 1 |
| PFUnDS | 1 | – | – | 1 |
| Cyfanswm | 49 | – | – | 49 |
Tabl 15 – Data dŵr wedi’i drin – nifer y profion fesul haen sy’n fwy na’r terfyn canfod (LOD)