Cynllunio diogelwch dŵr ac asesu risg

Mae tîm Asesu Risg yr Arolygiaeth yn gyfrifol am ddeall risgiau i ansawdd a digonolrwydd dŵr, addasu i ofynion lliniaru newydd, a datblygu dulliau o Gynllunio Diogelwch Dŵr Yfed (DWSP).

Yn ystod 2025, asesodd y tîm sypiau sylweddol o ddata a dogfennau a gyflwynwyd gan gwmnïau. Drwy adolygiad systematig o linellau risg sy’n cael eu llwytho drwy adroddiadau rheoliad 28, atgyfnerthodd y tîm ei ddealltwriaeth o ba mor effeithiol mae risgiau i ansawdd a digonolrwydd dŵr yn cael eu rheoli ar draws y diwydiant. Mae’r gwaith hwn yn galluogi’r Arolygiaeth i nodi ble mae angen cymryd camau ac i gefnogi cwmnïau i gydymffurfio â rheoliadau 27 a 28 drwy archwiliadau DWSP, asesiadau llinell unigol o ddata rheoliad 28, ac archwiliadau terfynol offerynnau cyfreithiol. Gyda’i gilydd, mae’r gweithgareddau hyn yn helpu i gynnal a gwella arferion rheoli risg ar draws y diwydiant dŵr.

Mae’r tîm Asesu Risg yn parhau i ymgysylltu â’r diwydiant drwy Fforwm DWSP chwarterol, gan roi’r wybodaeth ddiweddaraf am waith presennol a mynd i’r afael â materion a godwyd gan gwmnïau dŵr a Phenodiadau Newydd ac Amrywiadau (NAVs). Er mwyn cefnogi gweithrediad cyson gofynion DWSP ymhellach, mae’r tîm hefyd wedi cyflwyno cyfarfodydd cyswllt gyda chwmnïau a NAVs i ddarparu cymorth ac arweiniad ychwanegol.

Canllawiau DWSP

Ym mis Gorffennaf 2025, cyhoeddodd y tîm Asesu Risg y Canllawiau ar asesu risg a rheoli risg sy’n benodol i Gynlluniau Diogelwch Dŵr Yfed (DWSP) ar ôl cydweithio â chwmnïau dŵr drwy’r Fforwm Cynllunio Diogelwch Dŵr Yfed a gweithgor bach wyneb yn wyneb a gafodd ei gynnull i ddatrys materion sydd heb eu datrys. Mae’r canllawiau’n darparu fframwaith cynhwysfawr ar gyfer darparu DWSP ac maent yn cyflwyno categori newydd, categori J, ar gyfer cofnodi risgiau parhaus. Mae cyflwyno categori J yn golygu bod modd adrodd yn gyson ar gategorïau a methodoleg ar gyfer cario senarios risg ymlaen i gamau is i lawr y gadwyn gyflenwi ar draws systemau cyflenwi dŵr y diwydiannau, a bydd yn ofyniad o fis Chwefror 2027 ymlaen. Mae hyn yn cynyddu tegwch sgorio yn y Mynegai Risg Asesu Risg (RARI) a ddefnyddir i nodi risgiau presennol a risgiau sy’n trendio cwmnïau.

Ochr yn ochr â’r newid hwn i gategorïau adrodd, mae’r defnydd o ddigwyddiadau peryglus yn cael ei gymeradwyo ymhellach gan yr Arolygiaeth drwy ganllawiau DWSP er mwyn cael gwell eglurder ynghylch dadansoddiadau gwraidd y broblem a mesurau rheoli / lliniaru ar gyfer risgiau. Mae defnyddio digwyddiadau peryglus yn cyfrannu at ddeall senarios risg ar lefel system ased, cam a chyflenwi cronnol er mwyn rhoi darlun mwy cywir o’r risg bosibl i ansawdd a chyfaint dŵr ger tap y defnyddiwr.

Digonolrwydd

Ym mis Medi 2024, cyhoeddodd y Comisiwn Seilwaith Cenedlaethol (NISTA erbyn hyn) ei adroddiad, Developing Resilience Standards in UK Infrastructure. Mewn ymateb, ceisiodd yr Arolygiaeth asesu i ba raddau yr oedd cwmnïau’n deall eu trefniadau digonolrwydd a chadernid eu hunain, ac ysgrifennodd atynt ym mis Rhagfyr 2024 yn gofyn am ragor o wybodaeth.

I ddechrau, adolygodd y tîm Asesu Risg adroddiadau rheoliad 28 cwmnïau i benderfynu pa risgiau cysylltiedig â digonolrwydd oedd wedi cael eu hadrodd i’r Arolygiaeth a pha fesurau lliniaru oedd ar waith. Fodd bynnag, roedd yr adolygiad hwn yn amhendant oherwydd amrywiadau yn y ffordd yr adroddodd cwmnïau am ddigwyddiadau peryglus, gyda rhai cwmnïau ddim yn adrodd am risgiau digonolrwydd o gwbl.

O ganlyniad, defnyddiodd y tîm y tri argymhelliad allweddol a nodir yn adroddiad NISTA a gofynnodd am yr wybodaeth hon gan bob cwmni dŵr a NAVs. Roedd yr ymatebion yn darparu sylfaen dystiolaeth i lywio’r gwaith o ddatblygu canllawiau ar ddarparu canllaw drafft ar ddigonolrwydd dŵr ddiwedd 2025. Ers hynny, mae’r tîm wedi diwygio’r Canllawiau Digonolrwydd fel eu bod yn cyd-fynd ag egwyddorion DWSP a byddant yn cael eu cyhoeddi yn 2026.

Sylweddau poly- a perfflworoalcyl (PFAS)

Yn dilyn canllawiau PFAS yr Arolygiaeth, a gyhoeddwyd ym mis Awst 2024, roedd yn rhaid i gwmnïau fonitro 6:2 FTAB (6:2 fluorotelomer sulphonamide alkyl betaine), a ychwanegwyd at y rhestr o baramedrau PFAS, ac adrodd ar ‘Swm PFAS’ o fis Ionawr 2025 ymlaen.

Cafodd y gofyniad monitro uchod ei ymestyn i gynnwys Penodiadau Newydd ac Amrywiadau (NAVs) hefyd. Disgwylir i’r NAVs hefyd gyfnewid gwybodaeth a data a chynnal strategaeth PFAS flaengar. Mae Atodiad C y Cyfarwyddyd Gwybodaeth yn rhestru’r holl gemegion PFAS sydd o ddiddordeb. Mae’n ofynnol hefyd i gwmnïau roi gwybod i’r Arolygiaeth os yw cemegion PFAS ychwanegol, nad ydynt wedi’u rhestru, yn cael eu nodi ar grynodiadau sy’n uwch na haen 1.

Cafodd y canllawiau PFAS eu diweddaru ym mis Mawrth 2025, Llythyr Gwybodaeth 03/2025, i roi rhagor o fanylion am haenau PFAS a chamau gweithredu cysylltiedig, ochr yn ochr â gofynion ar gyfer monitro ac adrodd, asesiadau risg rheoliad 27, adrodd ar reoliad 28, a strategaethau PFAS y cwmni. Mae’r canllawiau wedi’u diweddaru hefyd yn nodi disgwyliadau ar gyfer cyflenwadau swmp, gan gynnwys y rheini sy’n ymwneud â NAVs.

Archwiliadau

Drwy archwiliadau DWSP, mae’r tîm Asesu Risg wedi parhau i nodi materion sy’n codi’n fynych o ran y ffordd mae cwmnïau’n cofnodi risgiau, gan gyfrannu at anghysondeb ar draws y diwydiant a dibyniaeth barhaus ar fesurau adweithiol yn hytrach na rhagweithiol i leihau risgiau.

Dylai cwmnïau fynd ati’n rhagweithiol i ganfod a mynd i’r afael â risgiau, yn hytrach nag aros i faterion ddod i’r amlwg cyn ystyried y buddsoddiad sydd ei angen i ddiogelu iechyd y cyhoedd. Mae dull adweithiol yn gwanhau effeithiolrwydd rheoli risg ac yn ei gwneud yn anoddach cymharu proffiliau risg ar draws cwmnïau.

Rhaid i gwmnïau gryfhau eu trefniadau DWSP i gefnogi’r gwaith o ganfod a rheoli risgiau’n gynnar, gan ddiogelu iechyd y cyhoedd a sicrhau eu bod yn cydymffurfio â pharamedrau rheoleiddio, yn hytrach na dibynnu ar gamau ôl-weithredol mewn ymateb i faterion ansawdd dŵr neu ddigonolrwydd. Rhaid i gwmnïau hefyd sicrhau eu bod yn cydymffurfio’n llawn â rheoliadau 27 a 28. Hyd yma, mae’r rhan fwyaf o archwiliadau DWSP wedi arwain at benderfyniadau ‘bwriad i orfodi’ a/neu gyhoeddi offerynnau cyfreithiol sy’n mynnu bod cwmnïau’n adolygu asesiadau risg rheoliad 27 ac adrodd ar reoliad 28.

Oherwydd llai o gapasiti tîm, mewnbwn sylweddol i offerynnau cyfreithiol sy’n deillio o archwiliadau a gynhaliwyd yn 2024, ac ymrwymiadau mewnol ehangach yr Arolygiaeth, dyma’r unig archwiliad ar y safle a gynhaliwyd yn 2025. Cafodd archwiliadau eraill a drefnwyd eu haildrefnu ar gyfer 2026.

Adroddiadau Cofnod Asesu Risg (RAR) a Dadansoddiad y Cwmni o Gategorïau yr Arolygiaeth Dŵr Yfed (DWI)

Cyflwynwyd data rheoliad 28 blynyddol cwmnïau ym mis Hydref. Eleni, roedd cwmnïau’n defnyddio porth ar-lein yr Arolygiaethau i gyflwyno’r data, gan gynnwys llwytho eu methodolegau a’u datganiad DWSP gyda chymeradwyaeth y Cyfarwyddwr. Roedd yn hawdd datrys unrhyw broblemau a gafwyd gyda’r broses hon drwy gyfathrebu da gan gwmnïau a mewnbwn gan Dîm Rheoli Data’r Arolygiaeth.

Cyflwynir data cofnod asesu risg (RAR) cwmnïau gan ddefnyddio’r categorïau DWI a ddangosir gyda diffiniadau yn y tabl isod [tabl RA1]. Rhaid i gwmnïau gymhwyso categorïau DWI yn briodol i ganiatáu i ddata fod yn ystyrlon ac i roi eglurder o ran rheoli risg.

Categori DWI	Disgrifiad
A	Gwaith lliniaru risg targed wedi’i gyflawni, ei ddilysu a’i gynnal
B	Mae mesurau rheoli ychwanegol neu well a fydd yn lleihau risg yn cael eu dilysu
C	Mae mesurau rheoli ychwanegol neu well a fydd yn lleihau risg yn cael eu rhoi ar waith
D	Mae angen mesurau rheoli ychwanegol neu well i leihau risg yn sylweddol
E	Risg sy’n destun ymchwiliad
F	Lliniariad rhannol
G	Dim mesurau lliniaru ar waith: pwynt rheoli i lawr y gadwyn gyflenwi
G	Dim mesurau lliniaru ar waith a dim angen
U	Risg yn y dyfodol nad oes angen ei lliniaru ar hyn o bryd
C	Dim mesurau lliniaru ar waith, risg a gludir ymlaen: pwynt rheoli i fyny’r gadwyn gyflenwi
X	Nid yw’r llinell yn berthnasol mwyach

Tabl RA1 – Categorïau DWI

Mynegai Risg Asesu Risg (RARI)

Mae’r mynegai risg asesu risg (RARI) yn dibynnu ar gymhwyso categori DWI i risgiau canfyddedig cwmnïau. Mae’n ofynnol i gwmnïau adrodd ar asesiadau risg a dangos lle mae risgiau’n parhau drwy systemau cyflenwi o’r dalgylch/ffynhonnell i dap y defnyddiwr. Ers cyflwyno categorïau DWI, mae cwmnïau wedi defnyddio gwahanol ddulliau i ddangos risgiau parhaus, naill ai drwy nodi hyn drwy ddefnyddio’r categorïau DWI a ddefnyddir gydag asedau sydd â risgiau gweithredol a defnyddio’r un categorïau mewn asedau ymhellach i lawr y gadwyn gyflenwi, neu ddefnyddio sgoriau risg gweddilliol i ddangos risgiau wrth symud ymlaen drwy system gyflenwi. O ganlyniad, nid oes modd cymharu gwerthoedd RARI ar gyfer cwmnïau ar draws y diwydiant a dim ond pan fyddant yn cael eu gweld ar broffil risg cwmni unigol y gallant ddangos newidiadau dros amser.

Mae RARI wedi cael ei adrodd ar gyfer cwmnïau yn Adroddiadau Blynyddol DWI ers 2019. Mae’r mynegai yn adnodd defnyddiol i ddangos risgiau gweithredol mewn cwmnïau ac mae’n cael ei ailddatblygu wrth i gwmnïau weithredu newidiadau i sut mae categorïau DWI yn cael eu cymhwyso yn unol â Chanllawiau DWSP, gan ddatblygu dull mwy cyson dros y blynyddoedd nesaf. Mae hyn yn cynnwys cyflwyno categori ‘J’ ar gyfer risgiau parhaus. Ni fydd Categori J yn cael ei gynnwys yng nghyfrifiadau RARI y tro hwn, ond bydd yn caniatáu dull mwy cyson o fewn y diwydiant i gymhwyso categorïau ar draws systemau cyflenwi cwmnïau yn y dyfodol.

Ffigur RA1 – sgoriau RARI cyfartalog cwmnïau

Y 10 risg uchaf cyfredol a nodwyd yng Nghymru

Defnyddir categori I i nodi risgiau canfyddedig yn y dyfodol y gallai fod angen ymchwilio iddynt a’u lliniaru. Mae risgiau o’r fath yn cynnwys peryglon a allai fod yn gysylltiedig â newid yn yr hinsawdd, halogion sy’n dod i’r amlwg, newidiadau mewn ansawdd a digonolrwydd dŵr crai, a chyflwr a hirhoedledd asedau. Nid yw’r risgiau hyn o reidrwydd yn dod i’r amlwg yn awr, ond mae cwmnïau’n cadw golwg arnynt.

Mae’r deg prif berygl lle mae categori I wedi cael ei ddefnyddio mewn data rheoliad 28 a gyflwynwyd gan y cwmni i’w gweld isod.

Y 10 risg uchaf cyfredol a nodwyd yng Nghymru (fel % o swm RARI y diwydiant)

Mae’r tair risg ganfyddedig uchaf yn aros yr un fath â’r rhai a gofnodwyd yn 2024, ond mae’r canfyddiad o’r risgiau hyn wedi cynyddu, gyda’r gweddill yn debyg i ffigurau’r llynedd.

Table of contents