- Dŵr yfed 2025 – Crynodeb o adroddiad y Prif Arolygydd ar ddŵr yfed yng Nghymru
- Rhagair
- Cyflwyniad
- Cyflenwadau dŵr a phrofion
- Cydymffurfio â safonau
- Dysgu o fethiannau cydymffurfio
- Dysgu o ddigwyddiadau
- Cysylltiadau defnyddwyr
- Iechyd asedau
- Cynllunio diogelwch dŵr ac asesu risg
- Sylweddau poly- a perfflworoalcyl (PFAS)
- Rhaglen archwilio
- Argymhellion
- Gorfodi
- Cyfarwyddyd Mesurau Diogelwch ac Argyfwng - SEMD
- Systemau Rhwydwaith a Gwybodaeth (NIS)
- Deunyddiau mewn cysylltiad â dŵr yfed (Rheoliad 31)
- Cyhoeddiadau ymchwil
- Chwythu’r chwiban
- Gweithio gyda rhanddeiliaid
- Atodiad A - Nifer y profion a gynhaliwyd gan gwmnïau
- Atodiad B - Cydymffurfio â safonau
- Atodiad C - Methiannau cydymffurfiaeth a digwyddiadau
Cyhoeddiadau ymchwil
Cyhoeddwyd pum prosiect ymchwil yn 2025. Ceir crynodeb o bob un isod:
Effeithiolrwydd Prosesau Trin Dŵr wrth dynnu Cyfansoddion sy’n Tarfu ar Endocrin (EDCs)
Daeth y prosiect hwn i’r casgliad bod cemegion sy’n tarfu ar endocrin yn bresennol yn y dŵr ffynhonnell a oedd yn cyflenwi’r tri safle gwaith trin dŵr yfed yr ymchwiliwyd iddynt, er bod y crynodiadau’n amrywio’n fawr yn ofodol ac yn dymhorol. Ni ddaethpwyd o hyd i’r rhan fwyaf o sylweddau mewn crynodiadau a oedd yn uwch na’r terfynau canfod dadansoddol, sy’n dangos cyffredinolrwydd isel. Lle canfuwyd EDCs, roedd steroidau a nonylffenolau yn cael eu nodi’n gyson, gan alinio â data monitro hanesyddol. Un casgliad allweddol oedd nodi di-isobutyl phthalate mewn tua hanner yr holl samplau, sef y dystiolaeth feintiol gyntaf o’i bresenoldeb eang mewn ffynonellau dŵr yfed.
Oherwydd amlder isel darganfyddiadau cadarnhaol a maint cyfyngedig y sampl, daeth yr astudiaeth i’r casgliad na ellid mesur effeithiolrwydd gwaredu trwy driniaeth gyda hyder ystadegol. Er bod gwaredu DIBP yn ymddangos yn fwy cyson ar y safle oedd yn defnyddio techneg hidlo tywod araf, nid oedd modd profi’r arsylwad hwn yn gadarn. Yn gyffredinol, daeth y prosiect i’r casgliad nad yw’r dulliau monitro presennol yn ddigonol i ddod i gasgliadau pendant ar berfformiad triniaeth ar gyfer EDCs. Nodwyd bod diffyg gwerth canllaw ar sail iechyd ar gyfer DIBP yn fwlch rheoleiddio sylweddol, gan dynnu sylw at yr angen am asesiad tocsicoleg pellach a gwell monitro i gefnogi gwaith rheoli risg yn well yn y dyfodol
Astudiaethau Effeithiolrwydd Triniaeth Dŵr ar Raddfa-Mainc a Graddfa-Peilot o Waredu PFAS
Daeth y prosiect hwn i’r casgliad bod effeithiolrwydd prosesau trin ar gyfer gwaredu PFAS yn amrywio’n sylweddol yn dibynnu ar hyd cadwyn, strwythur cemegol a thechnoleg trin PFAS. Canfuwyd bod prosesau amsugnol fel cyfnewid ïonau a charbon wedi’i actifadu gronynnog yn effeithiol ar gyfer PFAS cadwyn hirach ond yn gyson yn llai effeithiol ar gyfer cyfansoddion cadwyn fer, gyda PFAS yn dod i’r amlwg yn gynnar yn y profion. Roedd cyfnewid ïonau yn dangos mwy o gapasiti a pherfformiad gweithredol hirach na charbon wedi’i actifadu gronynnog, er bod ansawdd dŵr ffynhonnell yn dylanwadu ar y ddau.
Prosesau pilenni, yn enwedig nano-hidlo ac osmosis gwrthdro, a gyflawnodd yr effeithlonrwydd gwaredu uchaf, gyda chyfraddau lleihau o hyd at 99% ar gyfer llawer o PFAS a mwy nag 80% ar gyfer cyfansoddion cadwyn fer. Nodwyd bod nano-hidlo yn well nag osmosis gwrthdro oherwydd perfformiad gwaredu tebyg ar bwysau gweithredu is. Yn gyffredinol, roedd prosesau ocsideiddio a lleihau uwch yn aneffeithiol ar y dosau a brofwyd, a dim ond ychydig o waredu a wnaeth y ceulad. Daeth yr astudiaeth i’r casgliad y dylai profion ar raddfa beilot ganolbwyntio ar garbon wedi’i actifadu gronynnog, cyfnewid ïonau, cleiau wedi’u haddasu ar yr wyneb, a nano-hidlo i bennu eu dichonoldeb gweithredol ar raddfa lawn.
Arafyddion Fflamau Organoffosfforws – Risg i Ddŵr Yfed yng Nghymru a Lloegr – Cam 2
Daeth y prosiect hwn i’r casgliad bod modd canfod arafyddion fflamau organoffosfforws mewn dŵr yfed amrwd a dŵr yfed wedi’i drin yng Nghymru a Lloegr, er bod y crynodiadau’n isel ar y cyfan. Nodwyd mai ffosffad Tri(2‑ethylhexyl) oedd y cyfansoddyn a ganfuwyd amlaf ac roedd yn bresennol ar y crynodiadau uchaf ar draws safleoedd sy’n cael eu monitro. Roedd effeithiolrwydd gwaredu yn amrywio’n sylweddol rhwng sylweddau a safleoedd gwaith trin dŵr, gan ddangos perfformiad anghyson prosesau trin confensiynol.
Daeth asesiad risg iechyd pobl i’r casgliad nad yw dod i gysylltiad ag arafyddion fflamau sy’n cael eu monitro drwy ddŵr yfed yn debygol o beri risg sylweddol i iechyd pobl o dan yr amodau presennol. Fodd bynnag, nododd yr astudiaeth ansicrwydd sylweddol ynghylch y defnydd o arafyddion fflamau yn y DU, sy’n cyfyngu ar hyder mewn asesiadau amlygiad. Daeth y prosiect i’r casgliad y byddai gwell data ar ddefnydd, risg dalgylch a monitro wedi’i dargedu ar y cyfansoddion a ganfyddir amlaf yn gwella dealltwriaeth yn sylweddol o risgiau posibl i gyflenwadau dŵr yn y dyfodol.
Technoleg diheintio a diheintio amgen ar gyfer dŵr masnachol
Cadarnhaodd y prosiect hwn mai’r technolegau diheintio a ddefnyddir fwyaf yng Nghymru a Lloegr yw triniaeth uwchfioled (UV) a sodiwm hypoclorit, gan adlewyrchu eu heffeithiolrwydd a’u cynefindra gweithredol.
Daeth y dadansoddiad i’r casgliad mai toddiant hypoclorit sy’n cynnig y perfformiad diheintio cyffredinol mwyaf cytbwys, yn enwedig o ran effeithlonrwydd gwaredu microbaidd, rheoli costau ac asedau, er gwaethaf ei botensial i ffurfio sgil-gynhyrchion diheintio. Roedd diheintio UV yn ail ond roedd yn gysylltiedig â chymhlethdod gweithredol. Daethpwyd i’r casgliad bod cloramineiddio a hidlyddion canhwyllau seramig yn anaddas fel diheintyddion annibynnol. Nododd asesiad o arfer rhyngwladol fod uwch-hidlo, hydoddiant ocsidiol cymysg ac asid peracetig yn cyfiawnhau ymchwiliad pellach, a nodwyd bod angen bod yn ofalus gyda bromin oherwydd ansicrwydd ynghylch ffurfio sgil-gynhyrchion ac effeithiau iechyd.
Cryptosporidiwm – Adolygiad o adroddiadau’r grŵp o arbenigwyr, llenyddiaeth a digwyddiadau
Dangosodd adolygiad o ganllawiau arbenigol blaenorol, ynghyd â dadansoddiad o ddigwyddiadau Cryptosporidiwm yng Nghymru a Lloegr rhwng 2005 a 2022, nad yw methiannau’n deillio o un prif achos. Yn hytrach, roedd digwyddiadau’n cael eu cysylltu’n bennaf â thriniaeth annigonol mewn perthynas â risg dalgylch, methiannau neu ddiffygion mewn asedau, a gwendidau mewn gweithdrefnau gweithredol neu hyfforddiant staff.
Daeth y prosiect i’r casgliad hefyd, er bod fframweithiau rheoleiddio a chanllawiau wedi esblygu, bod angen parhau i fod yn wyliadwrus ar draws y system cyflenwi dŵr lawn, o’r dalgylch i’r defnyddiwr. Mae amrywiaeth eang o opsiynau monitro a chanfod ar gael erbyn hyn, gan gynnwys mesurau dirprwyol fel afloywder a chyfrif gronynnau, yn ogystal â dulliau canfod uniongyrchol gan ddefnyddio cyfrifiadau öosyst a thechnegau moleciwlaidd. Nodwyd bod technolegau canfod sy’n dod i’r amlwg yn cynnig manteision posibl yn y dyfodol, er bod angen gwerthuso eu rôl mewn monitro rheoleiddio arferol ymhellach.
O ran triniaeth, daeth yr adolygiad i’r casgliad bod nifer o rwystrau effeithiol ar gael, gan gynnwys gwaredu ffisegol, ychwanegu osôn a diheintio uwchfioled. Nodwyd bod technolegau mwy newydd, fel puro â balast a philenni seramig, yn arbennig o addawol ar sail gosodiadau diweddar ar raddfa fawr yn y DU. Yn gyffredinol, daeth y prosiect i’r casgliad bod rheoli Cryptosporidiwm yn effeithiol yn dibynnu ar ddull seiliedig ar systemau sy’n integreiddio rheoli dalgylch, dylunio triniaeth gadarn, gwaith cynnal a chadw asedau cadarn ac arferion gweithredol cymwys, wedi’u hategu gan dystiolaeth gyfredol ac ymgysylltu â rhanddeiliaid.
Grŵp Arbenigol y Prif Arolygydd – Fframwaith llywodraethu ar gyfer casglu dŵr glaw ac ailddefnyddio dŵr llwyd
Mae Cymru a Lloegr yn wynebu her go iawn o ran prinder dŵr. Mae Asiantaeth yr Amgylchedd wedi rhagweld bwlch yn y galw o bum biliwn litr y dydd erbyn 2055 ac mae mynd i’r afael â hynny’n galw am weithredu mewn sawl ffordd, gan gynnwys defnyddio’r dŵr sydd gennym eisoes yn ddoethach. Yn 2025, lluniodd Grŵp Arbenigol y Prif Arolygydd yr adroddiad hwn: Governance Framework for Rainwater Harvesting and Greywater Reuse Systems. Mae’r adroddiad yn nodi sut gall casglu dŵr glaw ac ailddefnyddio dŵr llwyd (casglu dŵr at ddibenion fel fflysio toiledau, dyfrhau gerddi a golchi dillad) chwarae rhan bwysig yn y gwaith o leihau’r galw ar ein cyflenwad dŵr yfed, gan ddiogelu iechyd y cyhoedd yn gadarn ar yr un pryd. Mae’r prif ganfyddiadau’n cynnwys:
- Mae hyd at 22% o ddefnydd dŵr y cartref yn mynd ar fflysio toiledau yn unig – gallai pob un o’r rhain ddefnyddio dŵr llwyd neu ddŵr glaw wedi’i gasglu yn ddiogel yn hytrach na dŵr yfed.
- Byddai achrediad gorfodol ar gyfer contractwyr a gosodwyr systemau ailddefnyddio dŵr (yn debyg i’r Gofrestr Diogelwch Nwy) yn rhoi’r hygrededd a’r cysondeb sydd eu hangen ar y sector i dyfu’n ddiogel.
- Fel yr arbenigwyr technegol ar ddiogelwch dŵr yfed, rydym wedi ymrwymo i feithrin hyder y cyhoedd ym maes ailddefnyddio dŵr ac mae’r adroddiad hwn yn darparu’r sylfaen dystiolaeth i ddangos y gellir ei wneud yn ddiogel ac yn effeithiol.
- Mae gwledydd fel yr Almaen a Gwlad Belg wedi bod yn cynaeafu dŵr glaw yn ddiogel ers dros 20 mlynedd – mae llwybr clir i Gymru a Lloegr ei ddilyn.
Mae deg argymhelliad ac mae’r Arolygiaeth yn gweithio gydag eraill i fwrw ymlaen â’r gwaith.